Jesienne dziko rosnące owoce - JARZĘBINA (Sorbus aucuparia - jarząb pospolity)

Informacje ogólne

Jarzębina jest drzewem dorastającym nawet do 15 metrów, w Polsce spotyka się jednak niższe odmiany. Jest to drzewo długowieczne, zwykle żyje 100-150 lat, często osiąga nawet 200 lat.

Jarząb pospolity jest gatunkiem pochodzącym z terenu wschodnich Sudetów (Czechy), gdzie pojawił się ok. 1800 roku. Od tego czasu sprowadzano, głównie z Chin, wiele różnych ozdobnych gatunków jarzęba w celu poprawienia jakości owoców, nie udało się to jednak. Aktualnie rośnie w całej Europie (z wyjątkiem południowej Hiszpanii i Grecji) i Azji Mniejszej.

W Polsce rośnie na całym niżu i w górach, gdzie sięga dość wysoko, bo aż po kosodrzewinę. Ponad górną granicą lasu przybiera na ogół formę karłowatą. Rośnie w lasach mieszanych i liściastych, a także w borach mieszanych i świeżych, często w drugim piętrze drzewostanu. Często sadzona jest w miastach jako roślina ozdobna.

Owoce jarzębiny są przysmakiem ptaków, nie nadają się jednak do bezpośredniego spożycia dla ludzi ze względu na zbyt gorzki i kwaśny smak.

Nadaje się do uprawy w doniczkach, w których może nawet owocować

Dostępność

Owoce można zbierać od końca sierpnia do października, potem zwykle opadają na ziemię. Pozostałe na drzewie owoce można zbierać także w zimie, po przemrożeniu, ale w tym okresie zostaną najprawdopodobniej zjedzone przez nasze rodzime ptaki, np. jemiołuszki, gile, gawrony, kawki.

Zawartość składników odżywczych

Najbardziej wartościowe składniki to witamina C, której jarzębina zawiera duże ilości, oraz karoteny (prowitamina A, której jarzębina zawiera niewiele mniej niż marchewka). Poza tym jarzębina zawiera sporo cukrów (przede wszystkim fruktozę), dość dużo różnych kwasów oraz pewne ilości garbników. Zawiera też różne sole mineralne. Owoce jarzębiny zawieraja także dość duże ilości bioflawonoidów (tzw. witamina P), które są niezbędne do wchłaniania oraz prawidłowego działania witaminy C.

Przechowywanie

Świeżą jarzębinę można przechowywać kilka miesięcy w temperaturze 0-5 stopni i wilgotności 80-85% z dobrym dostępem powietrza do kiści owoców.

Na potrzeby domowe dla papug owoce te można mrozić lub suszyć.

W trakcie przechowywania zmniejsza się zawartość witaminy C, jednak zachowuje się ona lepiej niż w innych owocach.

Problemy i wątpliwości

Niestety, jarzębina zawiera także kwas parasorbowy, który ma pewne działanie drażniące. W czasie gotowania kwas parasorbowy przekształca się w kwas sorbowy, który jest nieszkodliwy, w czasie suszenia ilość kwasu parasorbowego maleje.

Po przemrożeniu,  na skutek różnych reakcji, które ostatecznie prowadzą do rozkładu wielocukrów na cukry prostsze, owoce jarzębiny stają się słodsze. W wielu publikacjach można więc spotkać rady, aby owoce te podawać po przemrożeniu, myślę jednak, że to zależy od gustu papugi, która może woleć słodsze owoce, ale równie dobrze może wybierać te kwaśniejsze i bardziej gorzkie. Zapewne jednak lepiej będzie nie podawać większej ilości niesuszonej jarzębiny ze względu na kwas parasorbowy.

Niektórzy odradzają podawanie świeżej jarzębiny.

Sok całej rośliny poza owocami jest lekko trujący, nie należy więc podawać papugom całych gałęzi i liści.

Dodatkowe uwagi

Poza jarząbem pospolitym można spotkać także inne odmiany jarzębiny i gatunki z rodzaju Sorbus.

Owoce pozbawione goryczy mają: morawska odmiana jarzębiny (S. aucuparia var. morawica) i jarząb słodki (S. aucuparia var. rossica major Spaeth.). Odmiana morawska wyróżnia się tym, że liście są ząbkowane tylko w części wierzchołkowej, a nie na całym obwodzie. Owoce są owalne i nieco większe. Natomiast jarząb słodki ma liście ząbkowane na całym obwodzie, ale są one popielato owłosione.