Antybiotyki i chemioterapeutyki antybakteryjne w leczeniu papug

Papuga wygląda na chorą.
Idziemy z nią do lekarza.
 Nie wiemy co jest papudze (lekarz powiedział, że to infekcja), ale wracamy do domu z antybiotykiem.

Znacie? To posłuchajcie.

Co to jest antybiotyk?

W farmakologii na ogół stosuje się podział wszystkich leków antybakteryjnych na antybiotyki i chemioterapeutyki. Antybiotyki są to leki pochodzenia naturalnego i półsyntetycznego, chemioterapeutyki są syntetyczne. Potocznie antybiotykami nazywa się wszystkie leki antybakteryjne. W niektórych farmakologiach też odchodzi się od tego tradycyjnego podziału ze względu na to, że coraz więcej leków ma pochodzenie syntetyczne. I tak będę używać tego słowa w artykule. Dopiero na końcu, przy podawaniu przykładów leków, uwzględnię podział na antybiotyki i chemioterapeutyki. Naturalne antybiotyki są produkowane przez grzyby jako ich obrona przed bakteriami. W miarę postępu farmakologii coraz więcej leków produkowanych jest jednak syntetycznie.

Antybiotyki bakteriobójcze i bakteriostatyczne

Antybiotyki można podzielić ogólnie na dwie grupy:

• bakteriobójcze - są to leki, które zabijają bakterie,
• bakteriostatyczne - to antybiotyki, które tylko hamują rozwój i rozmnażanie bakterii.

Podział ten jest bardzo ważny i ma bardzo duże znaczenie praktyczne w momencie wyboru leku. Leki bakteriostatyczne nie zabijają bakterii, hamują tylko ich rozmnażania, a zwalczenie infekcji jest zadaniem organizmu papugi. W przypadku ptaka bardzo chorego, osłabionego czy z zaburzeniami funkcjonowania układu odpornościowego organizm nie poradzi sobie z tym. W takim przypadku nie wolno więc podawać leków bakteriostatycznych, konieczne jest podanie bakteriobójczych.

W przypadku niektórych leków mniejsze dawki są bakteriostatyczne, a większe bakteriobójcze. Wynika z tego, że również sama dawka jest bardzo ważna.

Większość antybiotyków stosowanych u ptaków należy do leków bakteriostatycznych

Dobór antybiotyku

Podstawowym problemem jest fakt, że w wielu przypadkach takie same objawy jak przy infekcjach bakteryjnych występują przy innych chorobach. Z tego najbardziej niebezpieczne są choroby wywołane przez grzyby, ponieważ w ich przypadku podanie antybiotyku może pogłębić chorobę papugi nawet w bardzo krótkim czasie. Rozróżnienie czy mamy do czynienie z grzybami czy bakteriami jest możliwe pod mikroskopem.

Dobranie odpowiedniego antybiotyku jest prawie połową sukcesu w leczeniu. Niestety bardzo często antybiotyk jest podawany papudze bez żadnych badań, na wyczucie lekarza. Każda infekcja, każdy szczep bakterii może wymagać zastosowania innego antybiotyku. Nie ma czegoś takiego jak "najlepszy antybiotyk", zawsze musimy znać przyczynę choroby (gatunek - czasem ważny jest nawet szczep - bakterii), aby dobrać najlepszy antybiotyk w danej sytuacji.

Tak więc najpierw musimy znaleźć przyczynę. Aby określić jakie bakterie powodują chorobę należy zrobić badania bakteriologiczne, tzw. posiew. Najpowszechniej wykonuje się tzw. bakteriologię ogólną, mniej popularne są badania na bakterie beztlenowe (trwają one dużo dłużej i nie każde laboratorium ma warunki żeby je przeprowadzić). Inną metodą, mniej dokładną, ale za to dającą natychmiast wyniki, jest oglądanie wybarwionego preparatu pod mikroskopem. Mikroskop powinien być w każdej lecznicy.

Prawidłowo prowadzone leczenie infekcji bakteryjnej powinno wyglądać tak: lekarz powinien pod mikroskopem zobaczyć preparat (wymaz z jamy dziobowej, wymaz z kloaki, kał, wymiociny) i na tej podstawie zalecić wstępne leczenie, tzn. dobrać antybiotyk według niego najlepszy w takiej sytuacji. Równocześnie materiał powinien zostać oddany na posiew z antybiogramem (o nim niżej). Wyniki badania pozwolą zmienić antybiotyk na właściwy jeśli okazałoby się, że podany wstępnie nie działa. Jeśli lekarz nie ma możliwości wykonania badania mikroskopowego, a stan papugi nie pozwala na czekanie na wyniki posiewu, to należy podać antybiotyk o jak najszerszym spektrum działania. Nie należy jednak w takiej sytuacji rezygnować w ogóle z badania. Zrobienie badań PRZED rozpoczęciem kuracji antybiotykowej jest ważne dlatego, ze jeśli antybiotyk nie będzie działał, to będzie trzeba podawać kolejne antybiotyki na ślepo, zrobienie bowiem badań podczas kuracji antybiotykowej nie da miarodajnych wyników, konieczna jest przerwa ok. 10 dni.

Przy doborze antybiotyku konieczna jest znajomość działań niepożądanych danego leku, a zwłaszcza jego negatywnego wpływu na nerki i wątrobę. W takich przypadkach trzeba rozważyć kwestię korzyści i strat. U papug, zwłaszcza starszych, najczęściej wątroba jest przynajmniej w jakimś stopniu uszkodzona, nawet jak nie widzimy żadnych objawów.

Antybiogram

W wielu przypadkach konieczny jest antybiogram, w innych na pewno jest pomocny. Antybiogram pokazuje jaki antybiotyk będzie najlepszy w przypadku tych konkretnych bakterii, które zostały wyizolowane u naszej papugi. Jeśli lekarz nie ma tej wiedzy, to antybiotyk może dobrać tylko z pewnym prawdopodobieństwem, że zadziała.

Dawkowanie

Efektywność leczenia zależy od uzyskania odpowiedniego stężenia leku we krwi, dlatego ustalenie odpowiedniej dawki jest bardzo ważne.

Generalnie ptaki potrzebują wyższych dawek antybiotyków niż ssaki (proporcjonalnie do masy ciała), jednakże odpowiednia dawka może się bardzo różnić w zależności od gatunku ptaka. Mniejsza dawka jest wymagana w przypadku iniekcji niż podawania w wodzie czy jedzeniu. Ustalenie odpowiedniej dawki jest bardzo ważne, ponieważ jeśli dawka będzie za mała antybiotyk nie pomoże, a bakterie mogą rozwinąć odporność na ten lek. W zasadzie lepiej podać dawkę trochę za wysoką niż trochę za niską.

Dawkowanie podstawowych antybiotyków dla papug jest dostępne w fachowej literaturze, do której lekarz, który leczy papugi, musi mieć dostęp. Z tego co wiem, to w żadnej polskiej farmakologii weterynaryjnej nie ma dawkowania leków dla papug.

Sposoby podawania

w wodzie

Jest to najprostszy i najpowszechniej stosowany sposób, jednocześnie jest on najgorszy w przypadku antybiotyków. Jest to zły sposób ponieważ nie mamy kontroli nad ilością przyjętego leku. Nie wiemy ile papuga pije, kiedy pije. Ponadto niektóre papugi mogą w ogóle nie pić z powodu zmienionego smaku i zapachu wody. Bardziej chore ptaki mogą także być za słabe aby pić wodę.

Niektóre antybiotyki (zwłaszcza tetracykliny) bardzo szybko tracą w wodzie swoją moc i muszą być często wymieniane. Wszystkie antybiotyki musza być wymieniane przynajmniej raz dziennie.

Jeśli podajemy w ten sposób antybiotyki to najlepiej dawać je wieczorem, papuga będzie miała w takim przypadku możliwość "zjedzenia" leku wieczorem i rano, a w nocnym chłodzie  antybiotyk lepiej przetrwa niż przez dzień. W ciągu dnia należy unikać ustawiania miseczki z lekiem na słońcu, lepiej też unikać miseczek plastikowych czy cynkowanych; najlepsze są szklane miski.

w jedzeniu

Jest to dobry sposób w przypadku ptaków, które mają swój ulubiony pokarm, w którym można "przemycić" lek. Najlepiej nadaje się jabłko, banan, namoczone ziarno, ugotowany ryż itp. Bardzo chore ptaki mogą jednak odmawiać jedzenia. Niektóre antybiotyki są także pozbawiane mocy działania przez niektóre składniki pożywienia, np. tetracykliny przez wapń. Tak więc podając w ten sposób antybiotyki musimy dokładnie wiedzieć z czym nie można podawać danego antybiotyku i co zawiera pokarm.

doustnie (dodziobowo)

Doustnie można podawać ptakom leki w płynie. Lek podaje się ze strzykawki lub zakraplacza.

Papugi mają pewne wgłębienie w dziobie (pod językiem) więc dość łatwo można im podawać tam leki, innym sposobem podawania antybiotyków doustnie jest podawanie sondą do wola (nie polecam jednak tego sposobu osobom, które nie mają doświadczenia). Niektóre leki, które mają przyjemny dla papug smak będą chętnie jedzone, a papuga instynktownie chwyci koniec strzykawki, którą podajemy lek. Strzykawka powinna być plastikowa, ponieważ w przypadku zgniecenia dziobem (co jest możliwe zwłaszcza przy większych papugach) odłamki szkła ze szklanej strzykawki poranią papugę. Należy uważać aby leku nie podawać za szybko i aby nie spowodować zachłyśnięcia.

Problemem przy takim podawaniu leku jest to, że papuga musi być pewnie trzymana w ręce, co może powodować u niej stres, który może mieć niekorzystny wpływ na papugę, zwłaszcza w połączeniu z chorobą.

iniekcja

Jest to sposób w który można podać najbardziej dokładna dawkę leku w najbardziej efektywny sposób. Jest to także najlepszy sposób na podanie leku, który jest źle absorbowany z przewodu pokarmowego. Zastrzyk może być domięśniowy i dożylny. Przy podaniu dożylnym uzyskuje się natychmiastowe odpowiednie stężenie leku w krwioobiegu. U ptaków, zwłaszcza małych jest jednak problem z wkłuciem się do żyły. Najczęściej zastrzyki wykonuje się w mięsień piersiowy, jednak niektóre leki mogą powodować u ptaków ogniska martwicze w miejscu wkłucia. Niebezpieczne jest zwłaszcza powtarzanie zastrzyków przez kolejne dni.

inhalacje (nebulizacja)

Okazjonalnie antybiotyki, zwłaszcza w leczeniu infekcji układu oddechowego, mogą być podawane w postaci inhalacji. Leczenie takie trwa zwykle dłużej.

Zalecenia dla skutecznej chemioterapii

Jest kilka zasad, których przestrzegać powinien zarówno lekarz w momencie wybory leku jak i właściciel zwierzęcia w czasie stosowania kuracji. Przestrzeganie tych zasad pozwoli na jak najbardziej efektywne leczenie.

Pierwszą zasadą jest rozpoznanie przyczyny choroby czyli stwierdzenie jaka bakteria ją powoduje (jeśli to infekcja bakteryjna). Drugą zrobienie antybiogramu (oczywiście z zastrzeżeniami, o których pisałam wyżej). Jeśli na bakterie działają antybiotyki o wąskim zakresie działania, to zawsze należy wybrać te, a nie te o szerszym. Nie powinno się stosować miejscowo antybiotyków w sytuacjach jak wystarczy środek antyseptyczny. Nie należy stosować antybiotyków profilaktycznie. Profilaktycznie powinno się podawać leki antybakteryjne tylko w takich przypadkach, w których rozwinięcie się wtórnej infekcji bakteryjnej jest bardzo prawdopodobne. Jeśli działają antybiotyki starsze, to należy unikać stosowania najnowszych.

Osoba odpowiedzialna za papugę i jej leczenie powinna ściśle przestrzegać zaleconego przez lekarza dawkowania, zarówno jeśli chodzi o wysokość dawki jak i odstępy pomiędzy kolejnymi podaniami leku, a także długość całej kuracji.

Czemu kuracja antybiotykowa nie przynosi skutków?

Często spotykam się z problemem, że papuga jest leczona już kolejnym antybiotykiem i nic, żadnej poprawy. Pomijając przypadek, że w ogóle nie mamy do czynienia z infekcją bakteryjną, można wymienić kilka przyczyn niedziałania antybiotyków.

• Pierwszą i najważniejszą jest źle dobrany antybiotyk. Lekarz nie wykonał badań, a jego intuicja tym razem nie wystarczyła.
• Papuga może także nie przyjmować odpowiednio wysokiej dawki leku. Lekarz mógł przepisać złą dawkę, ponadto jeśli lek jest podawany z wodą czy jedzeniem to jest bardzo możliwe, że papuga za mało (lub wcale nie) pije.
• Równocześnie z antybiotykiem może być podawany pokarm, który zawiera składniki, które hamują wchłanianie leku. Najpowszechniejszym takim składnikiem jest wapń. Podobnie niektóre choroby, pasożyty czy braki witaminowe mogą zakłócać wchłanianie leku i mimo, ze podana dawka była właściwa nie zostało osiągnięte właściwe stężenie w krwioobiegu.
• Jeśli antybiotyk z grupy bakteriostatycznych zostanie podany bardzo choremu i osłabionemu ptakowi, jego organizm może nie mieć siły aby zwalczyć pozostałe bakterie.
• Podanie antybiotyku za późno, przy bardzo zaawansowanej chorobie i bardzo osłabionym układzie odpornościowym także najczęściej nie doprowadzi do pożądanych skutków.
• Lek może być podawany w odpowiedniej jednorazowej dawce, może być prawidłowo wchłaniany, ale okres podawania jest za krótki. Niektóre antybiotyki potrzebują dłuższego czasu aby leczenie zakończyło się sukcesem. Jeśli antybiotyk będzie podawany za krótko to po chwilowym okresie pozornej poprawy zdrowia nastąpi nawrót choroby.

Wszystkie przypadki złego podawania antybiotyków, które nie zakończyły się śmiercią ptaka, powodują uodpornienie się bakterii na dany antybiotyk, tak więc za każdym razem leczenie jest trudniejsze. Również podawanie antybiotyków w celach profilaktycznych może spowodować uodpornienie na dany lek.

Skutki uboczne

Wiele antybiotyków ma skutki uboczne, zwłaszcza znany jest ich szkodliwy wpływ na wątrobę. Ponadto antybiotyki zabijają bakterie i inne drobnoustroje, także te pożyteczne. Zwłaszcza niebezpieczne jest zabicie bakterii z przewodu pokarmowego, które biorą udział w produkcji witaminy B. W trakcie kuracji antybiotykowej konieczne jest więc podawanie bakterii Lactobacillus - najlepiej specjalnych dla ptaków. Jeśli podajemy bakterie dla ssaków należy je podawać dłużej i w większych dawkach. Można też podawać jogurt z żywymi kulturami bakterii. Bakterie przeznaczone dla ssaków nie skolonizują przewodu pokarmowego ptaka, będą jednak działały czasowo w okresie zanim nie nastąpi przywrócenie równowagi w organizmie ptaka i naturalna kolonizacja przewodu pokarmowego odpowiednimi bakteriami. W Polsce najpopularniejszy jest Lakcid.

Dłuższe kuracje antybiotykowe prowadzą do grzybic, zwłaszcza drożdżycy, ponieważ zostają zabite bakterie, które normalnie hamują wzrost grzybów. Podawanie antybiotyków jest niebezpieczne zwłaszcza jak nie została rozpoznana przyczyna choroby - czyli jeśli lekarz nie wykluczył grzybicy.

Najpopularniejsze antybiotyki

Papuga wygląda na chorą, idziesz z nią do lekarza.
Lekarz daje antybiotyk, nie bój się zadać pytań:

• Dlaczego papuga dostaje antybiotyk?

• Skąd pewność, że to infekcja bakteryjna?

• Skąd wiadomo, że właśnie ten antybiotyk zadziała?

Zadaj te pytania lekarzowi, zanim zaczniesz dawać lek i zanim okaże się, że nie działa!

Żądaj od lekarza przeprowadzenia badań bakteriologicznych np. odchodów, a potem antybiogramu (pokaże on jakie antybiotyki działają najlepiej na dane bakterie). Jeśli konieczne jest podanie antybiotyku przed uzyskaniem wyników (bo na wyniki czasem trzeba czekać kilka dni) to lekarz powinien dać antybiotyk o jak najszerszym spektrum działania, taki przy którym jest największe prawdopodobieństwo, że zadziała. Jeśli wyniki badania pokażą, że powinien zostać podany inny antybiotyk to lekarz go zmieni.